Is De Oost onderwijsmateriaal?

Bij Amazon Prime keek ik De Oost twee keer om te bepalen of en hoe ik de film zou kunnen inzetten als onderwijsmateriaal voor het thuisonderwijs voor onze dochter uit 2010. Veel films over de politionele acties vanaf 1946 zijn er niet, dus ik keek uit naar de release. Uit interviews met de regisseur maakte ik op dat de film bedoeld is als een historisch document. “Natuurlijk ga je niet iets bij elkaar fantaseren,” liet hij optekenen in een interview. In de disclaimer in de aftiteling stelt hij echter dat het wel fantasie is.

De Oost is vermakelijk, met het waarheidsgehalte van een spaghetti western: de omgeving en een enkele naam klopt, het verhaal is fantasie. De lokale volkeren worden gebruikt voor de aankleding en om afgemaakt te worden. Dat ligt niet ver van hoe Nederland die kolonie indertijd zag, maar niet de manier waarop je een gebalanceerd verhaal brengt, waarin je al die volkeren een gelijkwaardige plek geeft.

Maar die fictie staat niet in de weg dat delen uit de film prima voor onderwijs gebruikt kunnen worden. Al is het maar om aan uit te zoeken wat er ontbreekt, wel of niet klopt, of om discussies te voeren over moreel gedrag, relaties met lokale bevolking of de uitgestrektheid van de archipel met al zijn volkeren, talen en culturen.

De Oost schetst een prima beeld van de naïeve Nederlandse vrijwilligers die vaak als avonturier inscheepten om te dienen in Nederlands-Indië, maar vergeet erbij te vertellen dat het leger initieel die kant op ging om de bevolking te beschermen tegen moordpartijen door nationalistische opstandelingen. De achtergrond hiervoor en het racisme tegen blanken worden ook genegeerd.

De lokale bendes richtten zich na de Japanse overgave in augustus 1945 op (Indische) Nederlanders en loyale volkeren, zoals Ambonezen, Chinezen en Molukkers. In amper een jaar tijd werden tenminste tienduizenden mensen op beestachtige wijze behandeld: verkracht, gemarteld, vermoord. Deze periode staat bekend als de Bersiap, maar wordt in Indonesië nog altijd ontkend en heeft in de film geen plek.

De Oost duurt ruim twee uur en de eerste drie kwartier daarvan kun je prima gebruiken als opwarmer voor onderwijsdoeleinden. Afhankelijk van je overtuiging en preutsheid kunnen twee scenes met een prostituée je daar in de weg zitten. Deze scenes zijn echter functioneel en worden niet smakeloos of plat gebracht en die dame speelt een goede rode draad in het verhaal. De dramatische vertelling toont het land in al zijn schoonheid, waarin de boerenjongens via zinloze patrouilles zoeken naar een onzichtbare en ongrijpbare vijand. Het is prachtig verteld, met echt hele mooie beelden en zelfs indirect een klein beetje aandacht voor de taal en cultuur.

Na dat eerst stuk wordt het een nietszeggende bloederige schietfilm, die door allerhande onzinnige vooruitblikken een onsamenhangend karakter krijgt en een slot heeft waar een beetje western zich niet aan zou durven wagen. Dialogen zijn matig (en dan druk ik me eufemistisch uit) en de film zit vol clichés.

Ik juich het toe dat wandaden van het Nederlandse leger getoond worden, maar heb grote moeite met de eenzijdigheid waarmee het gebeurt. De Oost negeert aanleidingen voor het geweld en doet bovendien net alsof het alleen enkel kapitein Westerling is die ontspoort, terwijl het harde beleid opgelegd werd door specifieke generaals en zelfs werd toegejuicht door het koningshuis en Koningin Wilhelmina in het bijzonder.

Volgens de producent is de film deels gefinancierd door Indonesië, die ook behulpzaam was bij het faciliteren van opnames (locaties, transport, etc). Het NRC weet verder te melden dat het Indonesische leger op de set aanwezig was en dat plannen en een vertaald script vooraf met de Indonesische overheid moesten worden afgestemd om opnamevergunningen te krijgen. Is die invloed de reden waarom de Bersiap als aanleiding voor die acties totaal ontbreekt? Het is iets om in je onderwijs bij stil te staan. De Indonesische co-producent adverteert de film inmiddels als “Pro-Indonesisch”. Die kleuring is in ieder geval een interessant vertrekpunt in gesprekken met jonge mensen: klopt het dat wie betaalt, ook bepaalt?

Het meegeleverde onderwijsmateriaal is consistent met de film, dus vanuit historisch oogpunt bekeken heel beperkt. In het materiaal ontbreekt de echte aandacht voor de lokale bevolking, de diverse volkeren, discriminatie en onderdrukking, en is er geen plek voor de aanleiding van die politionele acties, laat staan voor de gebeurtenissen erna. De invloed van de Indonesische overheid maakt het verre van objectief en het is beter om dat materiaal te vermijden.

Al met al kan De Oost prima dienen als onderwijsmateriaal, maar niet als historisch document zoals de regisseur beloofde. De eerste drie kwartier van De Oost biedt genoeg haakjes om je te verdiepen in de uitgestrektheid van die archipel en zijn volkeren, het weer, de aanleiding van die politionele acties, het verloop ervan en je kunt je verdiepen in het echte leven van Raymond Westerling of bevelhebbers als Generaal Spoor. Bijzonder interessant zijn bijvoorbeeld de brieven van Koningin Wilhelmina aan Generaal Spoor, want die geven een fijn inkijkje in de houding van de Oranje’s jegens het Volk zijn zijn algemeen en ‘die wilden’ (haar woorden) in het bijzonder.

In gesprekken kun je het hebben over de rol van de soldaat in het grote plaatje tov. de politiek ver weg. Je kunt parallellen trekken met modernere gebeurtenissen zoals Vietnam voor de Amerikanen, Afghanistan voor de Russen en Srebrenica voor ons Nederlanders.

Je kunt het hebben over de vrouw in de film, haar manier van overleven en die relatie met die soldaat.

Je kunt het dagelijks leven daar doortrekken naar de generaties indo’s die je hier nu tegenkomt. Wie zijn dat eigenlijk? En herken je ze nog wel? Wat is eigenlijk hun verhaal? En weet jij dan wel waar jij vandaan komt?

Je kunt de film leggen naast de klassieker “Max Havelaar” en de tijden vergelijken. Hoe gedroeg de kolonist en het leger zich toen en hoe is dat net na de tweede wereldoorlog? Zie je parallellen? Welke? Hoe is dat dan in beeld gebracht? En hoe verhoudt dat zich tot de partijen die beide films hebben betaald?

En als dat allemaal te moeilijk of te complex is, dan kun je het natuurlijk altijd hebben over eten. Dat is er in alle soorten en maten, van heel zoet tot ontzettend scherp. Veel invloeden van die andere zon zie je terug in de gemiddelde Nederlandse supermarkt. Vergelijk maar eens het assortiment van een Nederlandse Lidl met een Duits filiaal. En waar komen die stoofpotten (Smoor) in die Indische keuken eigenlijk vandaan? Wat is de bedoeling van die pepers en die knoflook?

Mogelijkheden genoeg dus en daarvoor kan De Oost prima dienen als (bloedige) opwarmer of inspirator. Als je een historisch document zoekt, dan kun je film beter overslaan.